Islom ta’limotida hayvonlarga rahm-shafqat bilan munosabatda bo‘lish muhim tamoyillardan biridir. Jonzotlarni ataylab bir-biriga gijgijlab urishtirish, ularning azoblanishidan zavq olish va buni ko‘ngilochar tomoshaga aylantirish esa rahm-shafqat tamoyiliga zid hisoblanadi.

Qur’on tafsirlarida xo‘roz urishtirish haqida nima deyilgan?

Alloh taolo Ankabut surasining 29-oyatida Lut qavmining qilmishlari haqida shunday marhamat qiladi:

أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ وَتَأْتُونَ فِي نَادِيكُمُ الْمُنْكَرَ

Mazmuni: «Sizlar erkaklarga borasizlarmi, yo‘lni to‘sasizlarmi va majlislaringizda munkar ishlarni qilasizlarmi?!»

Oyatdagi «majlislaringizda munkar ishlarni qilasizlar» degan jumla tafsirida musulmon olimlari Lut qavmining turli nomaqbul odatlarini bayon qilganlar. Ular orasida xo‘roz va qo‘chqor urishtirish haqidagi ma’lumotlar ham uchraydi.

Mashhur mufassir Imom Ibn Kasir «Tafsirul Qur’onil azim» asarida Ankabut surasining 29-oyatini sharhlar ekan, ayrim rivoyatlarda Lut qavmi qo‘chqorlarni bir-biriga suzishtirgani va xo‘rozlarni urishtirgani aytilishini keltiradi.

Ushbu naqlga ko‘ra, xo‘roz urishtirish o‘sha qavmning majlislarida sodir etilgan nomaqbul ishlar qatorida tilga olingan.

Imom Qurtubiy ham «Al-Jome’ li ahkomil Qur’on» tafsirida Ibn Abbos roziyallohu anhumoga nisbat berilgan xabarni keltiradi. Unda Lut qavmining fahsh ishlardan tashqari boshqa gunohlari ham bo‘lgani, jumladan, xo‘rozlarni bir-biriga urishtirish va qo‘chqorlarni suzishtirish bilan shug‘ullangani bayon etiladi.

Demak, mazkur tafsirlarda xo‘roz urishtirish Lut qavmiga nisbat berilgan nomaqbul odatlardan biri sifatida qayd etilgan. Biroq bu ma’lumotlarni tarixiy-diniy manbalardagi naqlar sifatida tushunish, ularning ishonchlilik darajasini esa tegishli manbalar asosida alohida baholash lozim.

Hayvonlarni urishtirishdan qaytarilgan 
Islomda hayvonlarga ozor yetkazmaslik, ularga nisbatan shafqatli bo‘lish targ‘ib qilinadi. Hayvonlarni bir-biriga gijgijlab urishtirish masalasi hadis manbalarida ham tilga olingan. Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhumodan Rasululloh sollallohu alayhi vasallam hayvonlarni bir-biriga gijgijlab urishtirishdan qaytarganlari haqida rivoyat keltiriladi. Bu rivoyat Abu Dovud va Termiziy hadis to‘plamlariga nisbat beriladi.Bunday qaytariqning mazmuni hayvonlarni behuda azoblash va ularning jarohatlanishiga sabab bo‘ladigan harakatlardan saqlanish zarurligi bilan bog‘liq. Xo‘roz urishtirish jarayonida qushlar bir-birining ko‘zini cho‘qishi, boshini jarohatlashi, tanasini qonatishi yoki hatto nobud bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin. Tomoshabinlar esa ko‘pincha bu jarayonni musobaqa sifatida kuzatadi. Ammo jonzotning og‘riq chekishi va jarohatlanishi hisobiga ko‘ngilxushlik qilish axloqiy jihatdan ham jiddiy savollarni yuzaga keltiradi. Hayvonlarga munosabatda insonning mas’uliyati faqat ularni boqish bilan cheklanmaydi. Ularni ataylab azoblashdan saqlanish ham rahm-shafqatning muhim ko‘rinishidir.

Xo‘roz urishtirish va qimor masalasi

Ayrim xo‘roz urishtirish yig‘inlarida pul tikish holatlari ham uchraydi. Bunday vaziyatda hayvonlarga ozor yetkazish bilan birga, qimor masalasi ham yuzaga keladi. Alloh taolo Moida surasining 90-oyatida shunday marhamat qiladi:

إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Mazmuni: «Albatta, xamr, qimor, butlar va fol o‘qlari shayton amalidan bo‘lgan nopok narsalardir. Bas, najot topishingiz uchun ulardan chetlaning!» Shu sababli, xo‘roz urishtirishga pul tikish orqali qimor qo‘shilishi masalaning diniy jihatdan yanada jiddiylashishiga olib keladi. Bunday mashg‘ulotni «sport», «musobaqa» yoki «qadimiy an’ana» deb atash uning oqibatlarini o‘z-o‘zidan o‘zgartirmaydi. Har qanday an’ana ham insoniylik, axloq va rahm-shafqat mezonlari asosida baholanishi kerak.

Rahm-shafqat — mo‘minning fazilati
Lut alayhissalom qavmi haqidagi qissalar Qur’onda insonlarni ibrat olishga, gunoh va nomaqbul ishlardan saqlanishga chaqirish uchun keltiriladi. Shu nuqtayi nazardan, tafsirlarda qayd etilgan odatlar haqida o‘ylash va ulardan to‘g‘ri xulosa chiqarish muhimdir. Xo‘roz urishtirishga qiziquvchilar o‘zlariga bir necha savol berib ko‘rishlari mumkin: ikki jonzotning bir-birini jarohatlashi tomosha uchun zarurmi? Hayvonlarning azoblanishi hisobiga zavq olish insoniylikka mos keladimi? Musobaqaga qiziqishni jonzotlarga ozor yetkazmaydigan yo‘llar bilan qondirish mumkin emasmi? Albatta, mumkin. Sportga qiziqishni hayvonlarga zarar yetkazmaydigan musobaqalar orqali namoyon etish, yoshlarni sog‘lom turmush tarzi va halol bellashuvlarga jalb qilish mumkin. Bolalarga jonzotlarni qiynashni emas, ularga g‘amxo‘rlik qilishni o‘rgatish ham muhim tarbiyaviy vazifadir. Zero, insonning kuchi zaif jonzotni azoblashida emas, balki unga ozor bermaslikka qodirligida namoyon bo‘ladi.

Xulosa

Imom Ibn Kasir va Imom Qurtubiy tafsirlarida xo‘roz urishtirish Lut alayhissalom qavmiga nisbat berilgan nomaqbul odatlar qatorida zikr etilgan. Bu naqlar mavzuga diniy-axloqiy nuqtayi nazardan qarash uchun asos bo‘la oladi. Shu bilan birga, keltirilgan rivoyatlarning darajasi va mazmunini asl manbalar asosida tekshirish muhim. Eng muhimi, hayvonlarni ataylab bir-biriga urishtirish ularning jarohatlanishi va azoblanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Bunday tomoshalarni targ‘ib qilish o‘rniga, jamiyatda hayvonlarga nisbatan rahm-shafqatni kuchaytirish, yoshlarni zo‘ravonlik va qimorga asoslangan mashg‘ulotlardan uzoq tutish lozim.

Rahm-shafqat mo‘minning fazilati, jonzotlarga ozor yetkazmaslik esa insoniylikning muhim mezonidir.

 Abror Muxtor Aliy