Iqlim o‘zgarishi va suv inqirozi: yechim o‘z qo‘limizda

Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumanining chekka qishloqlaridan birida yashovchi  Dilorom  (ismi o’zgartirilgan) har tongni suv topish tashvishi bilan boshlaydi. U  tonggi beshda uyg‘onadi, chunki mahallaga suv mashinasi aynan erta tongda keladi. Agar kechiksa,  suv  yetmay qolishi mumkin. Dilorom opa uch farzandning onasi. Uning aytishicha, suv muammosi nafaqat uy-ro‘zg‘or ishlarini, balki bolalarning sog‘lig‘ini ham xavf ostiga qo‘ymoqda.

— Ba’zan suv haftalab kelmaydi. Qishda ham, yozda ham ahvol bir xil. Ichimlik suvini sotib olishga majburmiz, lekin hammaga ham yetmaydi, — deydi u. Uning turmush o‘rtog‘i mavsumiy ish bilan shug‘ullanadi. Daromad barqaror emas. Suv uchun esa doim pul kerak. Ba’zan Dilorom qo‘shnilardan qarz olib suv sotib oladi. Engqiyini gigiyena masalasi. U bolalarini har kuni xo’miltirishga imkon topolmaydi. Bu esa kasalliklarning ko‘payishiga olib kelmoqda.

— Qizimning terisida toshmalar chiqdi. Shifokor toza suv kerak dedi. Qayerdan olay? — deya ko‘zlari yoshlanadi u.

Qishloqda quduqlar bor, ammo ularning ko‘pi sho‘r yoki iflos. Ayollar har kuni kilometrlar bosib, suv tashishga majbur. Bu esa ularning sog‘lig‘iga ham ta’sir qilmoqda. Suv inqirozi Diloromning hayotini asta-sekin o‘zgartirib yubordi. U endi kelajak haqida emas, ertangi kun uchun suv topish haqida o‘ylaydi. Oqar suvning ham yo‘qligi esa ekin ekishda muammo tug‘dirmoqda. Avvallari tomorqadan chiqqan pomidor, kartoshka, sabzi oilani tebratishga yetar edi. Endilikda esa suvsizlik oqibatida sabzavotlarni ham do‘kondan sotib olishmoqda. Bu esa oila byudjetiga qo‘shimcha xarajatlarni keltirib chiqarmoqda.Dilorom buni iqlim o‘zgarishi bilan bog‘lamaydi. Bolaligida tog‘dan sharqirab oqib tushadigan soy suvi nega yozning o‘rtalariga borib qurib qolayotganini, nima uchun yil sayin havo harorati oshib, yog‘ingarchilik kamayib borayotganini ham o‘ylab ko‘rmaydi. Uning asosiy o‘y-xayoli hayotning asosi bo‘lgan suvni jamg‘arishdir.

-Ba’zida uyda suv yetmay qolsa, erimning yetarlicha suv jamg‘armaganim uchun jahli chiqadi. Aynan shu holat sabab menga qo‘l ko‘targan paytlari ham bo‘lgan. So‘nggi paytlarda tez-tez shaharga ko‘chib ketish xayoli keladi. Ammo pulsiz, bolalar bilan qanday yashayman degan o‘y meni to‘xtatib qoladi.

Afsuski, Dilorom oilasi kabi suvsizlikdan aziyat chekayotgan ayollar O‘zbekistonning boshqa viloyatlarida ham juda ko‘p. Bugungi kunda iqlim o‘zgarishiga moslashish nafaqat ekologik, balki ijtimoiy masalaga ham aylanmoqda, ayniqsa ayollar va bolalar eng ko‘p zarar ko‘rayotgan qatlam hisoblanadi.

Markaziy Osiyo suv halokat yoqasida

Markaziy Osiyo bugungi kunda iqlim o‘zgarishiga eng zaif mintaqalardan biri hisoblanadi. Biroq muammo faqat haroratning ko‘tarilishida emas. Eng katta xavf  iqlim, qishloq xo‘jaligi va umuman hayot barqarorligini ta’minlab kelgan tabiiy suv aylanish tizimining izdan chiqayotganidadir. Bu jarayon oddiy suv tanqisligidan ko‘ra chuqurroqdir. U butun ekologik va ijtimoiy tizimlarning yemirilishiga olib kelmoqda. Atrof-muhitni biotik tartibga solish nazariyasi mualliflaridan biri bo'lgan rossiyalik ekolog Viktor Gorshkovning so'zlariga ko'ra, yovvoyi tabiatning o'zi Yerdagi iqlim va yashash sharoitlarini tartibga soladi. Gorshkov o'z tadqiqotida o'rmonlar, okeanlar va mikroorganizmlar sayyoramizning uglerod balansini, suv aylanishini va harorat rejimini saqlashda muhim rol o'ynashini ko'rsatdi. Olim ekotizimlarning yo'q qilinishi muqarrar ravishda iqlim inqiroziga olib kelishini ta'kidlaydi. Uning pozitsiyasini taniqli ekolog va Markaziy Osiyo bioxilma-xilligi bo'yicha mutaxassisi Emil Shukurov qo'llab-quvvatlaydi, u tabiiy ekotizimlarni saqlamasdan Markaziy Osiyo mamlakatlarida barqaror rivojlanish va ekologik xavfsizlikni ta'minlash mumkin emasligini ta'kidlaydi.  Mintaqadagi suv barcha darajalarda kamayib bormoqda. So'nggi o'n yilliklarda Tyan-Shan va Pomir tog'lari muzliklari o'z hajmining 14-30% ni, ba'zi hududlarda esa so'nggi 50 yil ichida 27% gacha yo'qotdi. Ba'zi hollarda ularning kamayish darajasi global o'rtacha ko'rsatkichdan to'rt baravar yuqori. YUNESKO hisob-kitoblariga ko'ra, minglab kichik muzliklar allaqachon yo'q bo'lib ketgan va ularning maydoni qisqarishda davom etmoqda. Xalqaro ekspert, Markaziy Osiyo Suv resurslarini boshqarish va iqlim o'zgarishi platformasining koordinatori Bulat Yessekin mintaqaning ushbu manbalarga juda bog'liqligini ta'kidladi. Uning fikriga ko’ra,  Markaziy Osiyo daryolari oqimining 80% gacha qor va muzliklarning erishi natijasida hosil bo'ladi. Bu ularning degradatsiyasi daryo suvi mavjudligining pasayishiga bevosita olib kelishini anglatadi. Kelgusi o'n yilliklarda tezlashgan erish tufayli oqimning qisqa muddatli o'sishi va keyin keskin va uzoq muddatli kamayishi mumkin bo'lgan stsenariy mumkin. Mintaqaning eng yirik daryolari Amudaryo va Sirdaryo allaqachon sezilarli bosim ostida. Muzlik suv ta'minotining pasayishi, haroratning ko'tarilishi va bug'lanish millionlab odamlarning barqaror suv ta'minotiga tahdid solmoqda. Qayta tiklab bo'lmaydigan yer osti suvlarining kamayishi qo'shimcha omil hisoblanadi. Bu tobora ko'proq tizimli suv va iqlim inqirozi sifatida qaralmoqda, bu nafaqat alohida resurslarga, balki suv aylanishining poydevoriga ham ta'sir qiladi. Iqlimshunos, Nobel mukofotining lauerati Aleksey Olegovich Kokorin, biz bilan suhbatda iqlim o‘zgarishi endi faraziy tahdid emas, balki inson faoliyati,  xususan, issiqxona gazlari chiqindilari va ekotizimlarning buzilishi natijasida yuzaga kelgan real va kuchayib borayotgan inqirozi ekanligini ta'kidladi. 

U oqibatlar tobora ko‘proq qurg‘oqchiliklar, toshqinlar va jazirama issiq to‘lqinlari ko‘rinishida namoyon bo‘layotganini, ayniqsa Markaziy Osiyo kabi zaif hududlarda bu jarayon keskinroq sezilayotganini ta’kidlaydi, shu bois asosiy vazifalar nafaqat chiqindilarni kamaytirish, balki moslashish, ya'ni suv resurslarini samarali boshqarish, barqaror qishloq xo‘jaligini rivojlantirish va ekstremal ob-havo sharoitlariga tayyor bo‘lishdan iborat bo‘lib, muammoni faqat davlatlar, ilm-fan va jamiyatning global hamkorligi orqali hal etish mumkinligini qayd etdi.

Muzliklarning yo‘qolishi qanchalik xavfli?

 Muzliklar shunchaki "harorat oshgani" uchun erib ketayotgani yo'q. Buning sababi mintaqaning butun suv tizimining buzilishida. Ilgari tuproqdagi, daryolardagi va o'simliklardagi namlik iqlimni bug'lanish, issiqlikni "yutib", bulutlar va yog'ingarchiliklarni hosil qilish orqali sovutishga yordam bergan. Bugun suv sekin-asta emas, balki ko‘z o‘ngimizda qisqarib bormoqda: daryolar sayozlashmoqda, tuproqlar qurimoqda, yer osti suvlari esa tobora kamayib ketmoqda. Bu jarayon tasodifiy emas, u tizimli o‘zgarishlarning natijasidir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, iqlim o‘zgarishi allaqachon muzliklar massasining tez sur’atlarda kamayishiga, daryolar oqimi rejimining izdan chiqishiga va suv resurslari beqarorligining keskin ortishiga olib kelgan. Endi gap faqat suv tanqisligi haqida emas, balki butun suv tizimining izdan chiqishi haqida bormoqda.  

Muzlikshunos Gulbara Omorova (Qirg'iziston) Qirg'izistondagi muzliklar maydoni 70 yil ichida 16% ga kamayganini, Tojikistonda esa so'nggi uch o'n yillikda mingdan ortiq muzliklar yo'q bo'lib ketganini ta'kidladi. Ular chekinayotganda, muzliklar yanada ko'proq quyosh nurini yutib yuboradigan toshloq tuproqni qoldiradilar va bu vaziyatni yanada og'irlashtiradi. Muzliklarning qisqarishi, daryolarning degradatsiyasi va yer osti suvlarining kamayishi, mintaqadagi suv aylanish siklining buzilganligini ko‘rsatmoqda

Iqlim o'zgarishi an'anaviy ravishda issiqxona gazlari chiqindilarining ko'payishi bilan bog'liq. Biroq, ilmiy dalillar shuni ko'rsatadiki, suv haroratni tartibga solishda teng darajada, ba'zi hollarda esa undan ham muhimroq rol o'ynaydi. Tuproq va o'simliklardagi namlik bug'lanishi orqali yer yuzasini sovutadi va bulutlar va yog'ingarchiliklarni hosil qiladi. Bu tizim buzilganda, qizib ketish kuchayadi, qurg'oqchilik tez-tez va uzoqroq davom etadi va iqlim beqaror bo'lib qoladi. Suv yo'qotilishi iqlim o'zgarishini bevosita kuchaytiradi.

 Nima uchun daraxt ekib, o‘rmonlar barpo etish lozim?

 Tabiiy ekotizimlar, asosan o'rmonlar va o'simliklar, suv balansida muhim rol o'ynaydi. Ular namlikni saqlab qoladi, infiltratsiyani osonlashtiradi va transpiratsiya orqali suvni atmosferaga qaytaradi, yog'ingarchilik hosil qiladi. Bu jarayonlarning buzilishi iqlim barqarorligining pasayishiga olib keladi. Biotik tartibga solish konsepsiyasiga ko'ra, biosfera iqlim muvozanatini saqlaydi, ammo ekotizimning degradatsiyasi bu mexanizmni buzadi. 

Bu jarayonlar mintaqada ayniqsa keskin. Orol dengizining qurishi ekotizimlarning yo'qolishiga va tuz va chang bo'ronlari manbai bo'lgan Orolqum cho'lining paydo bo'lishiga olib keldi.

-Bugungi kunda iqlim o‘zgarishini oldini olish hamda Orolbo‘yi ekotizimini saqlash maqsadida  Orol tubining 2 million gektarida saksovul ekilgan. Bu 2018 yilda boshlangan loyihadir. Bajarilgan ishlar yaxshi natijalar bera boshladi. Dastlab saksovul tuproqdan ko‘tariladigan tuz va changning 15-18 foizini ushlab turishi taxmin qilingan edi. Biroq, natija dastlabki hisob-kitoblardan oshib ketdi. Ya'ni, saksovul havoga ko‘tariladigan chang va tuzning qariyb 35-40 foizini ushlab turmoqda", deya qayd etdi Qoraqalpog‘iston Respublikasi Ekologiya va iqlim o‘zgarishi vaziri Leyla Seitova, biz bilan suhbatda. Bugungi kunda, saksovul ekish usullarini takomillashtirish bo‘yicha Qozog‘iston bilan qo‘shma loyihalarimiz bor. Orolning yarmi qo‘shni davlatda, yarmi O‘zbekiston hududida joylashgan. Shunga ko‘ra, bizga Qozog‘iston bilan birgalikda chegara yaqinida saksovul ekish loyihasini ishlab chiqish va uni keyinchalik amalga oshirish vazifasi yuklatilgan.

Tabiiy ekotizimlar, xususan o‘rmonlar va o‘simlik qoplami, suv balansini ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ular namlikni saqlaydi, infiltratsiya jarayonini kuchaytiradi hamda transpiratsiya orqali suvni yana atmosferaga qaytarib, yog‘ingarchilik shakllanishiga xizmat qiladi.

Andijon viloyati adirliklarida o‘z kuchi bilan o‘rmonzor barpo etayotgan tadbirkor Otabek Nuriddinov faoliyati buning yorqin misolidir.

-Bugungi ekologik muammolarning ildizi tabiat bilan muvozanatning buzilishidadir.Ilgari hududlarda daraxtlar ko‘p bo‘lgan, ular nafaqat soya berib, balki iqlimni tartibga solgan, yog‘ingarchilikni shakllantirgan va tuproqda namlikni ushlab turgan. Daraxtlar kesilgach esa yerlar qurib, harorat oshib, suv kamaygan. Shu sababli u muammoning asosiy yechimi sifatida keng ko‘lamda o‘rmonlar barpo etish  kerak, deydi O.Nurutdinov.-Vaqt o‘tishi bilan o‘rmon o‘z-o‘zini ta’minlaydigan tizimga aylanadi, tuproqda tabiiy “rezervuar” hosil bo‘ladi va suv bug‘lanib ketmay, yerga singadi. Unga ko‘ra, agar keng hududlarda shunday yondashuv joriy etilsa, cho‘llanishni sekinlashtirish, iqlimni yumshatish va suv inqirozini kamaytirish mumkin.

Keskin vaziyat daryolar rejimining o‘zgarishi bilan yanada murakkablashmoqda. Ko‘plab suv yo‘llari to‘g‘onlar va kanallar orqali tartibga solinib, ularning tabiiy oqimi buzilgan. Natijada ekotizimlarning suvni ushlab turish qobiliyati pasaymoqda. O‘zbekiston Respublikasi Suv xo‘jaligi vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda suv resurslarining 89 foizdan ortig‘i qishloq xo‘jaligida ishlatiladi. Biroq sug‘orish tizimining samaradorligi past bo‘lib, suvni yetkazib berish jarayonida yo‘qotishlar 30–50 foizgacha yetadi. Bu esa tizimli suv samarasizligini yuzaga keltirmoqda. Suvdan foydalanishdagi samarasizlik muammoni yanada chuqurlashtirmoqda. Mamlakatdagi sug‘orish kanallarining umumiy uzunligi 180 ming kilometrdan oshadi, ularning katta qismi beton qoplamaga ega emas. Natijada suv yo‘qotishlari 30–40 foizni, ayrim hududlarda esa 50 foizgacha yetadi. Ayniqsa yoz oylarida ochiq kanallarda bug‘lanish sezilarli darajada ortadi.

Farg‘ona vodiysida esa ikkilamchi sho‘rlanish muammosi dolzarb bo‘lib qolmoqda. Sug‘oriladigan yerlarning qariyb 50 foizi ushbu jarayondan zarar ko‘rgan. Haddan tashqari sug‘orish va drenaj tizimlarining yetarli darajada ishlamasligi tuproqda tuz to‘planishiga olib keladi, bu esa hosildorlikni 20–30 foizga kamaytiradi.  Hozirgi kunda tomchilatib sug‘orish va boshqa innovatsion usullar sug‘oriladigan yerlarning atigi 10–15 foizida qo‘llanilmoqda.

Nima uchun daryolar erkin oqishi kerak?

Amudaryo va Sirdaryo havzalaridagi daryolar bugun tobora “boshqariladigan tizim”ga aylanib bormoqda. To‘g‘onlar, suv omborlari va mini-GESlar energiya va sug‘orishni ta’minlaydi, biroq buning narxi juda baland, ya’ni daryolarning tabiiy hayoti izdan chiqmoqda. Erkin oqadigan daryo  bu shunchaki suv emas, bu tirik tizim: u tuproqni namlaydi, yer osti suvlarini to‘ldiradi, bioxilma-xillikni qo‘llab-quvvatlaydi. Ammo daryo “bo‘laklarga bo‘linganda”, uning hayotiy funksiyalari ham parchalanadi. Suv toshqinlari yo‘qoladi, infiltratsiya kamayadi, bug‘lanish kuchayadi. Natijada suv aylanishining nozik muvozanati buziladi.

So‘nggi yillarda “yashil energiya” sifatida taqdim etilayotgan mini-GESlar qurilishi keskin oshdi. Rasmiy rejalar yuzlab yangi inshootlarni nazarda tutmoqda. Ammo har bir yangi GES — bu daryoga qo‘yilgan yana bir to‘siq, yana bir uzilish. Ayniqsa kichik va tog‘ daryolari uchun bu o‘ta xavfli: ular suv tizimining “kapillyar tomirlari” bo‘lib, butun hudud bo‘ylab namlikni taqsimlaydi. Ularning degradatsiyasi esa butun ekotizimning sekin-asta “qurishi”ni anglatadi.

Bunga qo‘shimcha ravishda yana bir xavfli jarayon, ya'ni daryo o‘zanlaridan noqonuniy qum-shag‘al qazib olish davom etayotir. 2024-yil 1-maydagi Prezident farmoni bilan 7 ta yirik daryoda moratoriy joriy etilganiga  qaramay, bu faoliyat to‘liq to‘xtamadi. Ekologiya va iqlim o‘zgarishi milliy qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi yillarda minglab huquqbuzarlik holatlari aniqlangan, katta miqdorda ekologik zarar yetkazilgan.

Mutaxassislar ogohlantirmoqda: daryo tubining buzilishi  faqat qum yo‘qotish emas. Bu yer osti suvlari sathining pasayishi, qirg‘oqlarning yemirilishi, suv sifati yomonlashuvi degani. Daryo oqimi o‘zgaradi, uning o‘zini tozalash qobiliyati susayadi. Natijada nafaqat tabiat, balki insonning o‘zi ham zarar ko‘radi, qishloq xo‘jaligi, ichimlik suvi, butun hayot tizimi xavf ostida qoladi.

Mazkur muammo tizimli xarakterga ega bo‘lib, uni hal etish uchun nazorat mexanizmlarini kuchaytirish, raqamli monitoring tizimlarini joriy etish va qonunchilik ijrosini qat’iy ta’minlash zarur. Zero, suv inqirozi nafaqat resurslar tanqisligi, balki suv aylanishi tizimining izdan chiqishi bilan chambarchas bog‘liq ekani tobora ayon bo‘lmoqda. Agar biz ekotizimlarni tiklamasak, o‘rmonlarni barpo etmasak, iqlim jarayonlari yanada keskinlashadi, havo harorati oshadi, qurg‘oqchilik kuchayadi, suv yanada kamayadi. Bugun biz tanlov oldida turibmiz: tabiatni tiklash orqali suvni saqlab qolamizmi yoki beparvolik bilan kelajakni xavf ostiga qo‘yamizmi?

Xulosa esa o‘z qo‘limizda: agar bugun harakat qilmasak, ertaga tanlash imkoniyati qolmasligi mumkin.

 Nargis Qosimova