Qizilqum va Ustyurtda yashagan noyob yirtqich

Osiyo qoploni (Acinonyx jubatus venaticus) — gepardning Osiyoda tarqalgan kenja turi. U uzun oyoqlari, ingichka tanasi, mayda qora dog‘lari va yuqori tezlikda yugurish qobiliyati bilan ajralib turadi. Boshqa yirik mushuksimonlardan farqli ravishda, gepardlar o‘ljasini asosan tezkor quvish orqali tutadi.

O‘zbekistonning EcoEdu ekologik ta’lim platformasida keltirilgan O‘zbekiston Qizil kitobi ma’lumotlariga ko‘ra, Osiyo qoploni tarixan Qizilqum cho‘li va Ustyurt yassi tekisligida yashagan. Qizilqumda bu hayvon XIX asrdayoq yo‘qolgan. Ustyurtda esa 1960–1970-yillarda 13 ta individ qayd etilgan, 1973-yildan keyin uning mavjudligi tasdiqlanmagan.

Bu ma’lumotlar Osiyo qoplonining O‘zbekiston hududidan birdaniga emas, balki uzoq davom etgan jarayon natijasida yo‘qolganini ko‘rsatadi. Avval uning yashash hududlari qisqargan, keyinchalik esa soni shu qadar kamayganki, tabiatda uchratish deyarli imkonsiz bo‘lib qolgan.

Nima sababdan Osiyo qoploni yo‘qolib ketdi?

Osiyo qoplonining yo‘qolishiga bir nechta omil ta’sir ko‘rsatgan. O‘zbekistonning Qizil kitobiga asoslangan ma’lumotlarda 1960-yillargacha uni tutqunlikda saqlash uchun ovlash va qirib yuborish, keyinchalik esa yerlarning o‘zlashtirilishi hamda ozuqa manbalarining kamayishi asosiy cheklovchi omillar sifatida qayd etilgan.

Noqonuniy ov va inson ta’siri. Yovvoyi hayvonlarni ovlash, ularning yashash hududlariga inson faoliyatining kirib borishi va tabiiy muhitning o‘zgarishi qoplonlarning yashab qolish imkoniyatlarini cheklagan.

Ozuqa manbalarining kamayishi. Osiyo qoploni asosan jayronlar, shuningdek quyonlar, kemiruvchilar va ayrim qushlar bilan oziqlangan. O‘lja hayvonlar sonining kamayishi yirtqichning oziq topishi va ko‘payishiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan.

Yashash muhitining buzilishi. Cho‘l va dasht hududlarining o‘zlashtirilishi, inson faoliyatining kengayishi hamda tabiiy hududlarning parchalanishi hayvonlarning erkin harakatlanishiga to‘sqinlik qilgan.

Bu omillar bir-birini kuchaytiradi. Yirtqichning yashash joyi qisqarsa, u oziq topish uchun ko‘proq masofa bosib o‘tishga majbur bo‘ladi. O‘lja yetishmasa, uning ko‘payish imkoniyati ham kamayadi. Natijada soni allaqachon kam bo‘lgan populyatsiyaning butunlay yo‘qolib ketish xavfi ortadi.

Osiyo qoplonining so‘nggi boshpanasi — Eron

Bugungi kunda Osiyo qoplonining yovvoyi tabiatda saqlanib qolgan so‘nggi ma’lum populyatsiyasi Eronda yashaydi. Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining mushuksimonlar bo‘yicha mutaxassislari ma’lumotlariga ko‘ra, turning hozirgi tarqalishi asosan Eronning qurg‘oqchil hududlari bilan cheklangan. Uning soni juda kam va populyatsiya yo‘qolib ketish xavfi ostida.

Eronning Touran biosfera rezervati Osiyo qoplonini saqlab qolish uchun eng muhim hududlardan biri hisoblanadi. Bu yerda hayvonlarning mavjudligini aniqlash va sonini baholash uchun kamera tuzoqlaridan foydalaniladi.

Eron Gepardlar jamiyati e’lon qilgan 2021–2023-yillardagi monitoring hisobotida Touran va Miandasht hududlarida olib borilgan kuzatuvlar davomida 26 ta alohida gepard qayd etilgani ko‘rsatilgan. Ular orasida yettita urg‘ochi, uchta erkak va 16 ta bolasi bo‘lgan. Kuzatuvlar uchun ayrim yillarda 90 tagacha kamera tuzog‘idan foydalanilgan, uch yil davomida esa 800 mingdan ortiq tasvir olingan.

Biroq bu raqamlarni Erondagi barcha gepardlarning aniq soni deb talqin qilish to‘g‘ri emas. Hisobot muayyan hudud va davrda qayd etilgan hayvonlarni aks ettiradi. Shunga qaramay, natijalar turning nihoyatda kamyob ekanini va har bir individni himoya qilish muhimligini ko‘rsatadi.

Turni saqlab qolish uchun qanday choralar ko‘rilmoqda?

Osiyo qoplonini saqlab qolish faqat ovni taqiqlash bilan cheklanmaydi. Uning yashash hududlarini himoya qilish, ozuqa manbalarini ko‘paytirish, suv manbalarini saqlash va muntazam ilmiy kuzatuv olib borish zarur.

IUCN Niderlandiya bo‘limi ma’lumotiga ko‘ra, Erondagi Touran hududida qoplonlarning yashash sharoitlarini yaxshilash uchun chorva mollarining ayrim muhim hududlarga kirishini cheklash, suv manbalarini yaxshilash va qo‘riqlanadigan hududlarni boshqarishni kuchaytirish kabi choralar qo‘llanilgan. Chunki chorva mollarining haddan tashqari ko‘p boqilishi o‘simlik qoplamiga va jayron kabi o‘lja hayvonlariga ham bosim o‘tkazishi mumkin.

O‘zbekiston uchun ham bu tajriba muhim. Noyob hayvonlarni muhofaza qilishda ularning hozirgi holatini o‘rganish, tarixiy yashash hududlaridagi biologik xilma-xillikni saqlash, jayron kabi o‘lja turlarini himoya qilish va ekologik monitoringni rivojlantirish katta ahamiyatga ega.

Yo‘qolgan turni qaytarish mumkinmi?

Bir hududdan yo‘qolib ketgan turni qayta tiklash murakkab va uzoq muddatli jarayondir. Buning uchun avvalo hududning ekologik holati, oziq zanjiri, suv manbalari va hayvonlarning xavfsiz harakatlanish imkoniyatlari ilmiy jihatdan baholanishi kerak. Bundan tashqari, qayta kiritiladigan hayvonlarning kelib chiqishi, genetik xususiyatlari va yangi muhitga moslashishi ham hisobga olinadi.

Osiyo qoplonini O‘zbekistonga qaytarish bo‘yicha amalga oshirilgan loyiha yoki tasdiqlangan reja borligi haqida ishonchli ma’lumot mavjud bo‘lmasa, bunday tashabbusni yaqin kelajakda amalga oshadigan loyiha sifatida ko‘rsatish to‘g‘ri emas. Hozircha eng muhim vazifa — mamlakatimizda saqlanib qolgan noyob turlarni va ularning yashash joylarini yo‘qotmaslik.

Tabiatning yo‘qotishlari — kelajak uchun saboq

Osiyo qoplonining taqdiri inson va tabiat o‘rtasidagi muvozanat buzilganda qanday oqibatlar yuzaga kelishi mumkinligini ko‘rsatadi. Bir vaqtlar O‘zbekistonning bepoyon kengliklarida yashagan bu yirtqich endi yurtimiz tabiatida uchramaydi. Uning yo‘qolishi esa faqat bitta hayvonning yo‘qolishi emas, balki tabiiy merosimizning bir qismidan ayrilishimizdir.

Tabiatdagi har bir tur ekotizimning o‘ziga xos bo‘g‘ini hisoblanadi. Shu bois noyob hayvonlarni himoya qilish, tabiiy yashash joylarini saqlash, noqonuniy ovga qarshi kurashish va ekologik bilimlarni kengaytirish umumiy mas’uliyatimizdir.

Osiyo qoplonining ayanchli taqdiri bizga bir haqiqatni eslatadi: tabiatni bugun asramasak, ertaga uni faqat suratlarda ko‘rishimiz mumkin. Tabiat — kelajak avlodlarga qoldiradigan bebaho merosimiz. Uni asrash esa bugungi avlodning eng muhim vazifalaridan biridir.