Sho‘rlangan tuproq va iqlim bosimi

Mutaxassislarning ta’kidlashicha, muammoning ildizi faqat suv tanqisligida emas. Xorazm va Qoraqalpog‘iston Amudaryoning quyi oqimida joylashgan bo‘lib, bu hududlarda tuproq sho‘rlanishi uzoq yillardan buyon qishloq xo‘jaligining asosiy muammolaridan biri hisoblanadi. Sug‘orish tizimlarining o‘ziga xosligi va drenaj muammolari natijasida tuproqda tuz miqdori yuqori darajada saqlanib qolmoqda.

Bunga iqlim o‘zgarishi ham qo‘shimcha bosim qilmoqda. Markaziy Osiyo global o‘rtacha ko‘rsatkichga nisbatan tezroq isimoqda. Olimlar 2050-yilga borib Amudaryo suv oqimi 15 foizgacha kamayishi mumkinligini prognoz qilmoqda. Bu esa mintaqadagi qishloq xo‘jaligi uchun jiddiy xavf hisoblanadi.

Orol dengizining qurib borishi esa muammoning eng yaqqol ko‘rinishidir. Dengiz tubidan ko‘tarilayotgan tuz va chang zarrachalari qishloq xo‘jaligi yerlarining unumdorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishda davom etmoqda.

Tomchilatib sug‘orish hamma joyda ham ishlaydimi?

Davlat suv tejovchi texnologiyalarni keng joriy etishni ustuvor vazifalardan biri sifatida belgilagan. 2030-yilgacha mamlakatdagi 4,3 million gektar sug‘oriladigan yerda zamonaviy sug‘orish texnologiyalarini joriy etish rejalashtirilgan. Bu maqsad uchun yuzlab million dollar mablag‘ yo‘naltirilmoqda.

Tomchilatib sug‘orish tizimi suvni to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘simlik ildiziga yetkazib, suv sarfini sezilarli darajada kamaytiradi. Biroq ekspertlar bu texnologiya barcha hududlar uchun bir xil darajada samarali emasligini ta’kidlamoqda.

Sho‘rlangan tuproqlarda an’anaviy sug‘orish usuli qo‘shimcha vazifani bajaradi — u tuzlarni tuproqning chuqur qatlamlariga yuvib tushiradi. Tomchilatib sug‘orishda esa suv faqat ma’lum nuqtaga beriladi va drenaj tizimi yetarli bo‘lmagan sharoitda tuzlarning ildiz atrofida to‘planish xavfi ortadi. Natijada ayrim fermerlar yangi tizimni o‘rnatgan bo‘lsa-da, eski sug‘orish usulidan voz kecha olmayapti.

Qarz yukiga aylangan texnologiya

Tomchilatib sug‘orish tizimini o‘rnatishning narxi ham arzon emas. Bir gektar maydon uchun o‘rtacha 25 million so‘m talab etiladi. Davlat subsidiyalari xarajatlarning bir qismini qoplasa-da, qolgan mablag‘ fermerlarning kredit hisobidan moliyalashtiriladi.

Agar tizim kutilgan natijani bermasa, fermer hosildan tushadigan daromad bilan kreditni yopishga qiynaladi. Foizlar yig‘ilib boradi va yangi mavsum yana qarz bilan boshlanadi.

Buning yaqqol misollaridan biri Qoraqalpog‘istonning Amudaryo tumanida kuzatilgan. Bu yerda 14 nafar fermer suv tejovchi texnologiyalarni o‘rnatish uchun kredit olgan, biroq pudratchi kompaniya mablag‘larni olganiga qaramay, ishlarni bajarmagan. Natijada fermerlar minglab dollar qarz bilan qolib ketgan. Keyinchalik pudratchi javobgarlikka tortilgan bo‘lsa-da, kredit majburiyatlari fermerlar zimmasida qolgan.

Muvaffaqiyatli tajribalar ham bor

Barcha holatlar ham salbiy emas. Qoraqalpog‘istonning Kegeyli tumanida fermer Atajan Nurjanov BMT Taraqqiyot dasturi ko‘magida energiya tejamkor issiqxona va suv tejovchi sug‘orish tizimini joriy etgan. Loyiha mahalliy sharoit, tuproq va ekin xususiyatlarini hisobga olgan holda amalga oshirilgani sababli muvaffaqiyatli natija bergan. Bugungi kunda issiqxona yiliga bir necha tonna mahsulot yetishtirib, fermerga barqaror daromad manbai yaratgan.

Mutaxassislarning fikricha, suv tejovchi texnologiyalarni joriy etishda yagona yondashuv o‘rniga hududlarning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olish zarur. Tuproq sho‘rlanishini baholash, drenaj tizimlarini yaxshilash, fermerlarga ko‘proq texnik yordam ko‘rsatish va kredit shartlarini moslashtirish kabi choralar muammoni yumshatishi mumkin.

Fermerlar nimani kutmoqda?

Xorazm va Qoraqalpog‘iston fermerlari iqlim o‘zgarishiga moslashish zarurligini yaxshi tushunadi. Ular yangi texnologiyalarga qarshi emas. Biroq fermerlar o‘z yerining xususiyatlariga mos yechimlar, uskunalar bilan birga amaliy yordam va natijani ko‘rish uchun yetarli vaqt beradigan moliyaviy mexanizmlarni kutmoqda.

Suv tanqisligi yaqin yillarda yo‘qolib ketmaydi. Ammo uzoq muddatli yechimlar fermerlarning tajribasi, mahalliy sharoit va ilmiy yondashuv uyg‘unlashgan taqdirdagina samarali bo‘lishi mumkin. O‘zbekistonning suv bilan bog‘liq kelajagi ham aynan shunday qarorlar va amaliy choralar bilan belgilanadi.

Dilobar Zaripova