Bu suv havzasi nafaqat özining şörligi, balki geografik joylaşuvi bilan ham alohida ahamiyatga ega. Ölik dengiz qirğoqlari Yer yuzidagi dengiz sathidan eng pastda joylaşgan quruqlik hududlaridan biri hisoblanadi. Uning suv sathi dengiz sathidan taxminan 430–440 metr pastda joylaşgan. Bu körsatkiç doimiy emas, çunki köl sathi yildan yilga pasayib bormoqda.
Nega Ölik dengizda odam çökmaydi?
Ölik dengiz suvining şörligi oddiy dengiz suvinikidan bir neça barobar yuqori. Okean suvining örtaça şörligi taxminan 3,5 foizni taşkil etsa, Ölik dengiz suvining şörligi 30 foizdan ham yuqori bölişi mumkin.
Buning asosiy sababi kölning geografik va iqlimiy xususiyatlari bilan boğliq. Ölik dengizga asosan Iordan daryosi va mavsumiy suv oqimlari quyiladi. Biroq undan suv okean yoki boşqa dengizlarga oqib çiqmaydi. Hududning issiq va quruq iqlimi tufayli suvning katta qismi buğlanadi, undagi tuz va minerallar esa kölda qoladi. Natijada yillar davomida suv tarkibidagi tuzlar miqdori ortib boradi.
Suvda tuz va minerallar miqdorining köpligi uning ziçligini oşiradi. Ziçligi yuqori bölgan suv inson tanasini yuzada uşlab turişga köproq yordam beradi. Şu sababli Ölik dengizda odam odatdagi suv havzalariga qaraganda ança oson qalqib turadi. Bu holatni suziş bilimi bilan emas, balki suvning fizik xususiyatlari bilan izohlaş mumkin.
Şunga qaramay, Ölik dengizda çökiş mutlaqo imkonsiz, deb hisoblaş notöğri. Suvga yuz bilan tuşib ketiş yoki uni yutib yuboriş xavfli bölişi mumkin. Şu bois bu yerda çömilişda ehtiyot çoralariga rioya qiliş zarur. Ayniqsa, suvning közga yoki oçiq yaralarga tegişi kuçli açişiş va oğriq keltirib çiqaradi.
Ölik dengizning nomi ham uning öziga xos tabiiy şaroiti bilan boğliq. Suv tarkibidagi tuz va minerallar miqdori nihoyatda yuqori bölgani sababli bu yerda oddiy baliqlar, suv ösimliklari va boşqa köplab suv organizmlari yaşay olmaydi.
Biroq bu köl mutlaqo hayotsiz degani emas. Olimlar uning suvida yuqori şörlikka moslaşgan ayrim mikroorganizmlar, jumladan, bakteriyalar va arxeyalarni aniqlagan. Ayrim şaroitlarda mikroskopik suv ötlari ham rivojlanişi mumkin. Demak, «Ölik» nomi kölda heç qanday hayot mavjud emasligini emas, balki unda odatiy suv ekotizimining deyarli şakllanmaganini anglatadi.
Ölik dengiz qayerda joylaşgan?
Ölik dengiz Yaqin Şarqda, Iordaniya va Isroil hamda Ğarbiy Sohil hududlari oraliğida joylaşgan. U Iordan vodiysining eng çuqur qismida, Afrika va Arabiston tektonik plitalari bilan boğliq geologik yoriqlar hududida şakllangan.
Kölning uzunligi taxminan 76 kilometr, kengligi esa ayrim joylarda 18 kilometrga yetadi. Uning şimoliy qismi ança çuqur bölib, eng çuqur joylari 300 metrdan oşadi. Ölik dengiz atrofidagi hududlar esa çöl iqlimi, qoyali toğlar, şör qirğoqlar va mineral qatlamlar bilan ajralib turadi.
Bu hudud qadimdan insoniyat tarixida ham muhim örin tutgan. Ölik dengiz atrofi tarixiy va diniy manbalarda köp tilga olinadi. Şuningdek, uning yaqinidan topilgan Qumron qölyozmalari qadimgi tarix va diniy tadqiqotlar uçun katta ahamiyatga ega.
Ölik dengiz nima sababdan qisqarib bormoqda?
Bugungi kunda Ölik dengiz oldida turgan eng katta muammolardan biri — suv sathining pasayişi. Sönggi ön yilliklarda kölga quyiladigan suv miqdori kamaygan. Bunga Iordan daryosi va uning irmoqlaridan qişloq xöjaligi, sanoat hamda aholi ehtiyojlari uçun köp miqdorda suv olinişi ham sabab bölmoqda. Issiq va quruq iqlim şaroitida buğlaniş jarayoni ham bu muammoni kuçaytiradi.
Suv sathining pasayişi natijasida köl qirğoqlari çekinmoqda, ilgari suv ostida bölgan ayrim hududlar quruqlikka aylanmoqda. Bu jarayon esa yangi ekologik va geologik muammolarni yuzaga keltirmoqda.
Xususan, Ölik dengiz atrofida yerosti tuz qatlamlari çuçuk suv ta’sirida erişi natijasida çuqur öpirilişlar — sinkxollar paydo bölişi mumkin. Bunday çuqurliklar yöllar, inşootlar va qirğoqböyi hududlari uçun xavf tuğdiradi. Şu sababli olimlar kölning suv sathi va atrofidagi geologik özgarişlarni muntazam kuzatib bormoqda.
Ölik dengiz özining nihoyatda şör suvi, inson tanasini suv yuzasida uşlab turiş xususiyati va Yer yuzidagi eng past quruqlik hududlaridan birida joylaşgani bilan dunyodagi eng noyob tabiiy maskanlardan biridir. Uning öziga xos ekotizimi, geologik tuzilişi va qadimiy tarixi olimlar hamda sayyohlar e’tiborini jalb qilib keladi.
Biroq bu noyob tabiiy hudud ham ekologik özgarişlardan xoli emas. Suv sathining pasayişi va tabiiy muhitning özgarişi Ölik dengiz kelajagi bilan boğliq jiddiy savollarni yuzaga çiqarmoqda.